زمان وجود يك شىء بيشتر از زمان وجود شىء ديگر باشد ، كه اين از مقايسه دو شىء حاصل مىشود و لذا عرف وقتى تعبير به قديم مىكند يعنى آن چيزى كه زمان پيدايش آن جلوتر از شىء ديگرى بوده است . و اما حدوث اضافى يعنى اينكه : در مقايسهء دو شىء زمان يكى كمتر از ديگرى باشد كه در تعابير عرفى به آنها كهنه و نو و جديد و قديم مىگويند . حدوث و قدم ذاتى و زمانى تقسيم ديگر حدوث و قدم تقسيم آن به حدوث و قدم ذاتى و زمانى است : حدوث ذاتى عبارت است از مسبوقيت وجود شىء به ليسيت ذاتيه يا تقدم عدم مجامع بر وجود . به عبارت ديگر : مسبوق بودن ليسيت ذاتى يا عدم مجامع همان امكان ذاتى است كه لازمهء ماهيت است ، در اين صورت حادث ذاتى يعنى آنكه ذاتش نسبت به وجود و عدم لااقتضاست ؛ چنان كه شيخ الرئيس گفته است : ذات ممكن الوجود از ناحيه خودش لَيْس و عدم است و از ناحيه علت هستى و ايْس است . « 1 » پس حادث ذاتى يعنى چيزى كه وجودش از ناحيهء غير است ، اما قديم ذاتى عبارت است از موجودى كه در مرتبهء ذاتش لا اقتضا نيست ، بلكه ذاتش هميشه مقتضى وجود است . در تعريفى ديگر از حدوث ذاتى گفته شده است : حادث موجودى است كه با عدم ذاتى خود مجامع است ؛ زيرا لا اقتضائيت ذاتى آن هميشه با وى همراه بوده است و تحقق آن به تحقق علت تامه است ، مانند حدوث عقل اول كه حدوث ذاتى است و با عدم خود مجامع است و به تحقق علت تامه يعنى واجب تعالى متحقق است . اينكه در تعريف حدوث و قدم ، مسبوقيت به عدم و عدم مسبوقيت به آن آمده است ، بايد توجه داشت كه عدم بر دو نوع است : عدم مقابل و عدم مجامع :

--> ( 1 ) - شفا ، بخش الهيات ، ص 436 .